Masaż w reumatoidalnym zapaleniu stawów — ulga w bólu i poprawa komfortu

Reumatoidalne zapalenie stawów, w skrócie RZS, to przewlekła choroba autoimmunologiczna, w której układ odpornościowy atakuje własne stawy. Najczęściej zaczyna się od drobnych stawów dłoni i stóp, daje poranną sztywność, ból, obrzęki i zmęczenie, które trudno wytłumaczyć komuś, kto go nie zna. Leczenie prowadzi reumatolog, a jego podstawą są leki. Masaż nie zatrzyma choroby, ale może realnie poprawić komfort codziennego życia: zmniejszyć ból mięśni, które pracują w trudnych warunkach, złagodzić sztywność, pomóc się wyciszyć i lepiej spać. W tym artykule wyjaśniamy, kiedy masaż przy RZS jest dobrym pomysłem, a kiedy trzeba poczekać, omawiamy po kolei poszczególne stawy, pokazujemy, co mówią badania, podajemy prosty automasaż dłoni i kartę informacji, którą warto zabrać na wizytę.

Remisja czy zaostrzenie: od tego zależy wszystko

RZS przebiega falami. Są okresy, w których choroba jest dobrze kontrolowana lekami, a objawy niewielkie, i okresy zaostrzeń, gdy stawy puchną, są gorące i bardzo bolesne. Masaż w tych dwóch sytuacjach to dwie różne rzeczy.

Jeśli nie masz pewności, czy jesteś w okresie zaostrzenia, zapytaj reumatologa. Jeśli umówiona wizyta wypada w czasie, gdy stawy nagle się pogorszyły, przełóż ją. Lepiej poczekać tydzień, niż drażnić zaogniony staw.

Co masaż może zmienić przy RZS?

Przy RZS ból nie pochodzi wyłącznie ze stawów. Mięśnie wokół chorych stawów pracują inaczej niż zwykle: oszczędzają bolącą rękę, kompensują sztywność, napinają się w obronie. Z czasem same stają się źródłem bólu. Dochodzi do tego przewlekłe zmęczenie i stres związany z życiem z chorobą, które nasilają odczuwanie bólu.
Masaż działa głównie na tę część problemu. Może zmniejszyć napięcie mięśni przedramion, barków, karku, łydek i ud, złagodzić poranną sztywność, poprawić czucie ruchu i samopoczucie. Wiele osób z RZS mówi też o czymś trudnym do zmierzenia: o tym, że dotyk, który nie boli, jest dla nich ważny, bo na co dzień ciało kojarzy im się głównie z bólem.
Warto też jasno powiedzieć, czego masaż nie zrobi. Nie zatrzyma niszczenia stawów, nie zmniejszy aktywności choroby w badaniach krwi i nie zastąpi leków. Nie cofnie deformacji palców. Jeśli ktoś obiecuje, że serią masaży „wyleczy reumatyzm”, to sygnał, żeby poszukać innego gabinetu. Masaż jest dodatkiem do leczenia, który poprawia jakość życia, i w tej roli sprawdza się bardzo dobrze.

Co mówią badania?

Badań nad masażem w RZS jest niewiele i są niewielkie, ale ich wyniki są zachęcające. W badaniu zespołu Tiffany Field¹ z Uniwersytetu w Miami osoby z RZS kończyn górnych otrzymywały raz w tygodniu masaż ręki i barku, a dodatkowo codziennie wykonywały automasaż w domu. Grupa masowana z umiarkowanym naciskiem po miesiącu zgłaszała mniejszy ból, miała większą siłę chwytu i lepszy zakres ruchu niż grupa masowana bardzo lekko.
To jedno z ważniejszych spostrzeżeń: nacisk umiarkowany, czyli wyraźnie odczuwalny, ale nie bolesny, wydaje się działać lepiej niż samo muskanie skóry. Jednocześnie nie chodzi o mocny masaż. Przy RZS zawsze pracuje się w granicach komfortu.
Wytyczne dotyczące leczenia RZS stawiają na pierwszym miejscu leczenie farmakologiczne, a wśród metod niefarmakologicznych wymieniają przede wszystkim aktywność fizyczną, ćwiczenia, edukację i wsparcie w codziennym funkcjonowaniu. Masaż traktujemy jako uzupełnienie tych działań.

Staw po stawie: jak masujemy przy RZS?

Dłonie i palce

Najczęściej zajęte stawy w RZS. W okresie spokoju masaż dłoni, z rozcieraniem wnętrza dłoni, przestrzeni między kośćmi śródręcza i mięśni kłębu kciuka, jest bardzo przyjemny i może poprawić sprawność. Palców nie wygina się na siłę, a zniekształconych stawów nie próbuje się „prostować” masażem. Przy obrzękniętych, gorących stawach palców masaż dłoni odkładamy.

Nadgarstki

Często sztywne i bolesne. Masujemy mięśnie przedramienia, które poruszają nadgarstkiem i palcami, a sam nadgarstek rozcieramy delikatnie. Bez mocnych ruchów w skrajnych zakresach.

Łokcie i barki

Mięśnie wokół barku przy RZS często są bardzo napięte, bo ręka jest oszczędzana. Masaż barku, łopatki i karku zwykle przynosi wyraźną ulgę. Przy guzkach reumatoidalnych w okolicy łokcia omija się je, nie masuje się ich bezpośrednio.

Kręgosłup szyjny: szczególna ostrożność

U części osób z długo trwającym RZS choroba obejmuje górny odcinek kręgosłupa szyjnego i może powodować niestabilność między pierwszym a drugim kręgiem. Dlatego przy RZS nie wykonuje się manipulacji kręgosłupa szyjnego, mocnego rozciągania szyi ani gwałtownych ruchów głową. Masaż mięśni karku jest możliwy, ale spokojny, w ułożeniu, w którym głowa jest dobrze podparta. Jeśli masz drętwienie rąk, bóle karku promieniujące do głowy lub uczucie niestabilności szyi, koniecznie powiedz o tym lekarzowi i terapeutce.

Kolana i biodra

Masaż ud i łydek pomaga, gdy mięśnie są napięte od oszczędzania chorych stawów. Same kolana masujemy delikatnie, a przy obrzęku stawu kolanowego okolicę omijamy.

Stopy

Przy RZS stopy często bolą przy chodzeniu, a stawy śródstopia bywają zajęte wcześnie. Masaż stóp może przynieść ulgę, ale wymaga ostrożności przy deformacjach palców i bolesnych zgrubieniach na podeszwie. Nacisk dopasowujemy do reakcji, a przy zmianach skórnych lub odciskach ich nie masujemy.

Przeczytaj: Masaż stóp: jakie dolegliwości można złagodzić?

Przeczytaj: Masaż leczniczy z dojazdem — czy to dobra opcja?

Leki przy RZS a masaż

Leki stosowane w RZS są skuteczne, ale niektóre z nich mają znaczenie dla masażu.

Przed pierwszą wizytą przygotuj listę leków. Nie musisz pamiętać nazw, wystarczy zdjęcie opakowań w telefonie.

Jaka pora dnia jest najlepsza na masaż?

Poranna sztywność to jeden z charakterystycznych objawów RZS. Przez pierwsze godziny po przebudzeniu stawy są sztywne, a każdy ruch wymaga wysiłku. Dla wielu osób z RZS wizyta o ósmej rano oznacza zmaganie się z ubieraniem, dojazdem i wejściem na stół w najgorszym momencie dnia.
Dlatego często polecamy terminy w późniejszych godzinach przedpołudniowych lub po południu, gdy ciało jest już rozruszane. Nasz gabinet jest czynny od poniedziałku do piątku od 8 do 21, więc łatwo znaleźć porę, która pasuje do Twojego rytmu dnia. Wieczorny masaż ma dodatkową zaletę: wiele osób po nim lepiej śpi.

Jak wygląda wizyta w gabinecie?

Zaczynamy od rozmowy: jak długo chorujesz, jakie stawy są zajęte, w jakim okresie choroby jesteś, jakie leki przyjmujesz, co dziś boli najbardziej. Terapeutka ogląda stawy i sprawdza, czy nie są obrzęknięte lub cieplejsze. Potem ustalacie plan: na przykład masaż karku, barków i rąk z delikatną pracą na dłoniach, albo masaż pleców i nóg z pominięciem kolana, które jest akurat bardziej bolesne.
Pozycję dopasowujemy do możliwości. Jeśli leżenie na brzuchu jest trudne, masaż odbywa się na boku lub na plecach. Wałki i poduszki pomagają ułożyć stawy wygodnie. Wejście na stół i zejście z niego odbywa się powoli, z pomocą, jeśli jest potrzebna.
Na pierwszą wizytę dobrym wyborem jest 45 minut. Przy dobrej tolerancji kolejne mogą trwać godzinę.

Przeczytaj: Skurcze nóg — jak sobie z nimi radzić domowymi sposobami i masażem?

Automasaż dłoni przy RZS: 5 minut dziennie

Regularny automasaż dłoni był częścią programu w badaniu, o którym pisaliśmy wyżej. Możesz go wykonywać codziennie, najlepiej po ciepłym myciu rąk, gdy stawy są rozgrzane. Wykonuj go tylko w okresie, gdy dłonie nie są obrzęknięte i gorące.

1. Ogrzej dłonie. Umyj ręce ciepłą wodą lub potrzymaj je kilka minut przy ciepłym kubku. Nałóż odrobinę kremu.
2. Wnętrze dłoni. Kciukiem jednej ręki rozcieraj wnętrze drugiej dłoni małymi kółkami przez minutę.
3. Kłąb kciuka. Ugniataj umięśnioną część u podstawy kciuka, spokojnie, przez pół minuty.
4. Palce. Każdy palec obejmij i rozcieraj od nasady do czubka. Bez wyginania na siłę.
5. Przedramię. Dłonią drugiej ręki ugniataj przedramię od nadgarstka w stronę łokcia, od strony wewnętrznej i zewnętrznej.
6. Zmiana ręki. Powtórz wszystko na drugiej dłoni.

Nacisk ma być wyraźny, ale przyjemny. Jeśli po automasażu dłonie bolą bardziej niż przed nim, zmniejsz nacisk albo skróć czas. Masaż dłoni możesz połączyć z ćwiczeniami zaleconymi przez fizjoterapeutę.

Ciepło przy RZS: kiedy tak, kiedy nie?

Wiele osób z RZS lubi ciepło: ciepłe kąpiele dłoni, termofor, ciepły prysznic rano na rozruszanie. W okresie spokoju ciepło zwykle zmniejsza sztywność i ułatwia ruch. W czasie zaostrzenia, gdy staw jest gorący i obrzęknięty, ciepło może nasilić objawy, a ulgę częściej przynosi chłodny okład. Ta sama zasada dotyczy masażu: przy zaostrzeniu rezygnujemy z ciepłych olejów i rozgrzewających technik na chorych stawach.

Ruch: najważniejszy partner masażu

Przez lata osobom z RZS zalecano oszczędzanie stawów. Dziś wiadomo, że regularna, dopasowana aktywność fizyczna jest jednym z najważniejszych elementów życia z chorobą. Pomaga utrzymać siłę mięśni, ruchomość stawów, zmniejsza zmęczenie, wspiera serce i kości, które przy RZS są bardziej narażone. Dobrze sprawdzają się spacery, nordic walking, pływanie, ćwiczenia w wodzie, jazda na rowerze i ćwiczenia wzmacniające dobrane przez fizjoterapeutę.
Masaż może ułatwić ruch, bo zmniejsza napięcie i ból mięśni. Najlepszy efekt daje połączenie: masaż raz na tydzień lub dwa, ćwiczenia kilka razy w tygodniu i codzienny automasaż dłoni.

Przeczytaj: Jaki masaż jest najlepszy na stany zapalne w organizmie?

Przeczytaj: Jak masaż klasyczny wspiera regenerację stawu kolanowego?

Najczęstsze obawy osób z RZS

Czy masaż może wywołać zaostrzenie?

Delikatny lub umiarkowany masaż w okresie spokoju choroby nie powinien wywoływać zaostrzenia. Zaostrzenia RZS mają swoje przyczyny, takie jak przebieg choroby, infekcje czy zmiany w leczeniu. Ryzyko nasilenia objawów rośnie natomiast przy mocnym masażu zajętych stawów lub masowaniu stawu, który już jest w stanie zapalnym. Dlatego tak ważne jest, żeby przed każdą wizytą powiedzieć, jak czujesz się danego dnia.

Czy po masażu stawy mogą boleć?

Po pierwszym masażu mięśnie mogą być lekko tkliwe przez dzień lub dwa, podobnie jak u osób bez RZS. Stawy nie powinny jednak boleć bardziej niż przed masażem ani puchnąć. Jeśli tak się stanie, przy kolejnej wizycie zmniejszamy nacisk i omijamy dany staw, a przy utrzymujących się objawach warto skontaktować się z reumatologiem.

Czy mogę przyjść, jeśli jeden staw jest akurat obrzęknięty?

Często tak. Pomijamy wtedy ten staw i jego najbliższą okolicę, a masujemy pozostałe obszary, na przykład plecy i kark. Jeśli jednak obrzęk dotyczy wielu stawów, czujesz się rozbita lub masz stan podgorączkowy, lepiej przełożyć wizytę.

Zmęczenie przy RZS: masaż jako odpoczynek

Zmęczenie jest jednym z najbardziej dokuczliwych objawów RZS i często utrzymuje się nawet wtedy, gdy stawy są spokojne. Nie jest to zwykłe „jestem zmęczona po pracy”, tylko wyczerpanie, które nie mija po nocy. Masaż nie usunie jego przyczyn, ale dla wielu osób jest godziną prawdziwego odpoczynku: bez wysiłku, bez obowiązków, w cieple. Po masażu łatwiej zasnąć, a dobry sen to jeden z niewielu sposobów, na które mamy wpływ przy zmęczeniu związanym z chorobą. Dlatego przy RZS nie traktuj masażu relaksacyjnego jako fanaberii. To też forma dbania o siebie w chorobie przewlekłej.

Masaż w domu od bliskiej osoby

Partner, córka czy przyjaciółka mogą pomóc w domu, zwłaszcza w dniach, gdy dłonie są zbyt sztywne do automasażu. Wystarczy prosty masaż dłoni i przedramion opisany wyżej, wykonany cudzymi rękami, albo spokojne głaskanie pleców. Kilka zasad: zawsze pytać o nacisk, nie wyginać palców i stawów, omijać obrzęknięte i gorące miejsca, nie masować szyi mocno ani nie kręcić głową. Dziesięć minut wieczorem, regularnie, daje więcej niż jedna długa sesja raz w miesiącu.

Karta do zabrania na wizytę

Przepisz tę listę na kartkę lub do notatek w telefonie i uzupełnij przed pierwszą wizytą. Oszczędzisz czas i pomożesz terapeutce dobrze dopasować masaż.

• Od kiedy chorujesz na RZS: rok rozpoznania.
• Które stawy są zajęte: na przykład dłonie, nadgarstki, kolana, stopy.
• Aktualny okres choroby: spokojny, umiarkowany, zaostrzenie.
• Leki: nazwy lub zdjęcia opakowań, szczególnie sterydy i leki biologiczne.
• Problemy z kręgosłupem szyjnym: czy lekarz o nich mówił, czy masz drętwienia rąk.
• Operacje i endoprotezy: które stawy, kiedy.
• Osteoporoza: czy była diagnozowana.
• Co boli dziś najbardziej: i w jakich sytuacjach.
• Czego oczekujesz: ulgi w bólu mięśni, rozluźnienia, lepszego snu.
• Ograniczenia pozycji: czy możesz leżeć na brzuchu, na plecach, na boku.

Możesz też wypełnić naszą kartę klienta online przed wizytą. Jeśli masz pytania, zadzwoń do Joanny (505 072 545) lub Karoliny (506 391 580). Obie są fizjoterapeutkami i chętnie powiedzą, czy w Twojej sytuacji masaż ma sens.