Gdzie na ciele absolutnie nie wolno robić masażu?

Na ludzkim ciele są miejsca, w których tuż pod skórą, bez osłony grubych mięśni, przebiegają duże naczynia krwionośne, nerwy albo delikatne narządy. W podręcznikach masażu nazywa się je strefami ostrożności. Profesjonalna terapeutka zna je na pamięć i omija w nich mocny, punktowy ucisk, niezależnie od tego, jak bardzo klient prosi o „mocniej”. W domowym masażu łatwo jednak przycisnąć tam, gdzie nie należy, zwłaszcza gdy szukamy „tego bolącego punktu”. W tym artykule przechodzimy przez ciało region po regionie: co dokładnie leży pod skórą, czym grozi mocny ucisk, co w tej okolicy wolno, a czego nie. Na końcu dostajesz pięć zasad dla osób, które masują bliskich w domu, oraz listę sygnałów, że ucisk trafił w nerw lub naczynie. Ten artykuł dotyczy miejsc, które omija się zawsze. O miejscach wyłączonych tylko na jakiś czas, jak rany, siniaki czy żylaki, piszemy osobno.

Czym jest strefa ostrożności?

To obszar ciała, w którym struktury wrażliwe na ucisk, takie jak tętnica, żyła, nerw, węzły chłonne czy narząd, leżą płytko i są słabo chronione przez mięśnie i tkankę tłuszczową. W takich miejscach masaż nie jest całkowicie zabroniony. Zabroniony jest mocny, głęboki, punktowy nacisk, długie przytrzymywanie ucisku, gwałtowne techniki, a w niektórych miejscach także każda praca poza bardzo lekkim głaskaniem.
Dobra wiadomość: większość stref ostrożności to miejsca, których i tak nie ma potrzeby mocno masować, bo nie ma tam dużych mięśni do rozluźnienia. Napięcie, które czujemy w okolicy, zwykle siedzi w mięśniach obok i tam właśnie pracuje terapeutka.

Mapa stref ostrożności

Szyja od przodu: najważniejsza strefa ostrożności

To okolica, przy której terapeutki są najbardziej uważne, i słusznie. Z przodu i z boku szyi przebiegają tętnice szyjne, a w ich rozwidleniu znajduje się zatoka szyjna, czyli miejsce bogate w receptory, które pomagają regulować tętno i ciśnienie. Mocny ucisk w tej okolicy może u wrażliwych osób spowolnić tętno i obniżyć ciśnienie, prowadząc do zawrotów głowy, a nawet omdlenia. U osób starszych z blaszkami miażdżycowymi w tętnicach mocne uciskanie tej okolicy jest szczególnie niewskazane.
Dlatego masaż karku wykonuje się z tyłu i z boku, na mięśniach, a przód szyi tylko delikatnie głaszcze, na przykład w masażu twarzy i dekoltu. Ból szyi prawie zawsze pochodzi z mięśni karku i barków, które można masować bez ryzyka.

Przeczytaj: Kiedy masowanie kręgosłupa szyjnego jest zakazane?

Pacha, ramię i łokieć: drogi nerwów do ręki

Wszystkie nerwy, które sterują ręką, wychodzą z szyi, przechodzą pod obojczykiem, przez pachę i biegną wzdłuż wewnętrznej strony ramienia do łokcia i dalej. W kilku miejscach leżą płytko. Najbardziej znanym przykładem jest „kość śmieszna”, czyli miejsce przy łokciu, gdzie nerw łokciowy przebiega tuż pod skórą. Każdy, kto się w nie uderzył, wie, jak wygląda podrażnienie nerwu.
Mocny ucisk w tych miejscach daje podobne odczucia: prąd, mrowienie, drętwienie palców. Dlatego masaż ramienia skupia się na mięśniach z przodu i z tyłu, a wewnętrzna strona ramienia, pacha i zgięcie łokcia są traktowane bardzo łagodnie. Przy masażu limfatycznym praca w okolicy pachy jest delikatna i polega na przesuwaniu skóry, a nie na uciskaniu.

Pachwina i dół podkolanowy: duże naczynia nóg

W pachwinie, tuż pod więzadłem, przebiegają tętnica i żyła udowa oraz nerw udowy. W dole podkolanowym, z tyłu kolana, leżą tętnica i żyła podkolanowa. To miejsca, w których mocny ucisk jest niewskazany u wszystkich, a u osób z chorobami żył, po operacjach czy w ciąży wymaga szczególnej ostrożności. Wynika to także z tego, że w żyłach nóg mogą tworzyć się skrzepliny, a ucisk takiej okolicy jest przeciwwskazany.
W praktyce masaż nóg obejmuje mięśnie uda i łydki, a okolice pachwiny i dołu podkolanowego są pomijane albo głaskane bardzo lekko. Przy masażu limfatycznym delikatna praca w okolicy węzłów chłonnych pachwiny jest jego częścią, ale wykonuje się ją z naciskiem porównywalnym do ciężaru dłoni.

Przeczytaj: Masaż limfatyczny: kto powinien go wybrać?

Plecy: nerki i kręgosłup

Plecy są najczęściej masowaną częścią ciała i mają duże, mocne mięśnie. Są tu jednak dwa miejsca, które wymagają uwagi. Pierwsze to okolica nerek, po obu stronach kręgosłupa, na wysokości dolnych żeber. Nerki są częściowo osłonięte żebrami, ale ich dolna część jest bardziej odsłonięta. W tej okolicy nie stosuje się oklepywania ani mocnego, punktowego uderzania.
Drugie miejsce to sam kręgosłup. Wyrostki kolczyste kręgów, czyli wyczuwalne „guzki” wzdłuż środka pleców, leżą tuż pod skórą. Uciskanie ich jest bolesne i nic nie daje, a przy osteoporozie może być ryzykowne. Masaż pleców pracuje na mięśniach po obu stronach kręgosłupa, a nie na nim samym.

Brzuch i klatka piersiowa

Brzuch można masować, ale delikatnie, z wyczuciem i nie bezpośrednio po posiłku. Nie wykonuje się głębokiego ucisku punktowego w okolicy narządów, a masaż brzucha w ciąży wymaga rozmowy z lekarzem i w gabinecie zwykle jest pomijany. Na klatce piersiowej omija się dolny koniec mostka, czyli wyrostek mieczykowaty, a masaż dekoltu obejmuje tylko okolicę pod obojczykami i mięśnie piersiowe przy barkach. Piersi nie są masowane w ramach zwykłego masażu.

Twarz i głowa

W masażu twarzy terapeutka pracuje wokół oczu, ale nigdy nie naciska na gałki oczne. Mocny ucisk na oko może je uszkodzić, a u osób z jaskrą jest szczególnie niewskazany. Nie wkłada się też palców do przewodu słuchowego. Masaż małżowin uszu jest przyjemny i bezpieczny. Okolica skroni jest wrażliwa, bo kość w tym miejscu jest cienka, a pod skórą przebiega tętnica skroniowa, więc pracuje się tu łagodnie, okrężnie, bez mocnego punktowego nacisku.

Po czym poznać, że ucisk trafił w nerw lub naczynie?

Ciało dość wyraźnie sygnalizuje, że ucisk jest w złym miejscu. Jeśli w trakcie masażu, domowego czy w gabinecie, pojawi się któreś z poniższych odczuć, trzeba natychmiast zmniejszyć nacisk lub przenieść się w inne miejsce.

• Uczucie prądu lub kopnięcia elektrycznego.
• Mrowienie lub drętwienie promieniujące do ręki, palców lub nogi.
• Ostry, przeszywający ból zamiast tępego „dobrego bólu” mięśnia.
• Pulsowanie pod palcami, wyczuwalne tętno.
• Zawroty głowy, mroczki przed oczami, nudności, szczególnie przy pracy na szyi.

Takie objawy zwykle szybko mijają po zmianie miejsca. Jeśli drętwienie lub osłabienie utrzymują się, skontaktuj się z lekarzem.

Przeczytaj: Jakie są skutki uboczne masażu?

Pięć zasad dla domowego masażu

1. Masuj mięśnie, nie kości i nie zagłębienia. Jeśli pod palcami czujesz kość albo miękką „dziurę” bez mięśnia, zmień miejsce.
2. Szyję od przodu tylko głaszcz. Masaż karku wykonuj z tyłu i po bokach, na mięśniach.
3. Omijaj pachy, pachwiny i tył kolan. W domu nie ma potrzeby tam pracować.
4. Nie uciskaj kręgosłupa. Pracuj na mięśniach po obu stronach.
5. Pytaj i obserwuj. Jeśli osoba masowana mówi o mrowieniu, prądzie albo zawrotach, natychmiast przerwij w tym miejscu.

Te zasady są proste, a chronią przed większością problemów, które mogą się zdarzyć przy domowym masażu.

Przeczytaj: Jak masować całe ciało: instrukcja krok po kroku

Dlaczego „mocniej” w tych miejscach nie pomaga?

Część osób prosi o mocny nacisk wszędzie, bo ma wrażenie, że inaczej masaż „nie działa”. W strefach ostrożności mocniejszy nacisk nie daje jednak nic poza ryzykiem. Nie ma tam dużych mięśni, które trzeba rozluźnić, a struktury, które tam leżą, nie potrzebują masażu. Napięcie, które wydaje się „siedzieć w pachwinie” czy „pod kolanem”, zwykle pochodzi z mięśni obok: przywodzicieli uda, mięśni kulszowo-goleniowych czy łydki. Terapeutka pracuje właśnie tam, a efekt odczuwasz w okolicy, która bolała.
Podobnie jest z szyją. Uczucie, że „coś ciągnie z przodu szyi”, bardzo często bierze się z napiętych mięśni pochyłych i mostkowo-obojczykowo-sutkowych, które masuje się ostrożnie, chwytem z boku, a nie wciskaniem palców w głąb szyi.

Przeczytaj: Kiedy nie robić masażu?

Gdzie kończy się mięsień, a zaczyna strefa?

W praktyce granica między bezpiecznym masażem mięśnia a strefą ostrożności bywa kwestią centymetrów. Mięsień czworoboczny na karku można ugniatać śmiało, ale kilka centymetrów dalej do przodu zaczyna się okolica, w której pod skórą przebiegają naczynia. Udo z przodu i z boku to duże, mocne mięśnie, ale przy pachwinie robi się delikatnie. Łydkę masuje się bez obaw, ale tuż nad nią, w zgięciu kolana, już nie.
Dla osoby masującej w domu najprostszą wskazówką jest to, co czuje się pod palcami. Mięsień jest sprężysty i daje się chwycić lub ugnieść. Strefa ostrożności to często miękkie zagłębienie, w którym palce „wpadają” głęboko, albo miejsce, w którym czuć tętno lub pojedyncze „sznurki” nerwów. Gdy palce wpadają w zagłębienie, wracamy na mięsień.

Pistolety do masażu i masażery: ta sama mapa

Popularne pistolety do masażu i elektryczne masażery działają szybkimi, mocnymi uderzeniami lub wibracją. W rękach osoby, która nie zna anatomii, łatwo nimi trafić w strefę ostrożności. Producenci w instrukcjach zwykle wyraźnie zaznaczają, że nie należy ich używać na przodzie szyi, na kościach, na głowie ani w okolicy dużych naczyń. Zasada jest prosta: urządzenie przykładamy tylko do dużych mięśni, takich jak uda, łydki, pośladki i mięśnie pleców obok kręgosłupa, i krótko, bez zatrzymywania się w jednym miejscu. Przy żylakach, lekach przeciwkrzepliwych i osteoporozie lepiej z nich zrezygnować.

Najczęstsze błędy przy domowym masażu karku

• Wciskanie kciuków w przód szyi w poszukiwaniu „napiętego miejsca”. Napięte mięśnie są z tyłu i z boku.
• Mocne uciskanie podstawy czaszki przez długi czas. Krótki, umiarkowany ucisk bywa przyjemny, długi i mocny może wywołać zawroty głowy.
• Gwałtowne skręcanie głowy osoby masowanej, żeby „strzeliło”. Tego w domu nie robimy nigdy.
• Masaż przy bólu z drętwieniem ręki. Taki ból wymaga najpierw konsultacji.
• Nacisk całym ciężarem ciała na barki osoby siedzącej. Lepiej mniej i dłużej niż mocno i krótko.

Skąd się wzięła ta lista?

Strefy ostrożności opisuje się w podręcznikach masażu i fizjoterapii od dawna, a lista powstała na podstawie anatomii i doświadczeń z praktyki. Poważne powikłania po masażu są bardzo rzadkie¹, a opisane w literaturze przypadki, takie jak udar, uszkodzenie nerwu czy zator płucny, dotyczyły głównie nietypowych technik albo masażu wykonywanego przez osoby bez przygotowania. Dlatego zasady są ostrożne: lepiej ominąć okolicę, która i tak nie wymaga masażu, niż ryzykować.

Masaż u dzieci, kobiet w ciąży i osób starszych

W tych grupach strefy ostrożności są szersze. U niemowląt i małych dzieci kości są miękkie, a narządy mniej osłonięte, dlatego masaż jest bardzo delikatny, a ciemiączka na głowie niemowlęcia nie uciska się wcale. W ciąży nie masuje się brzucha, a mocny ucisk na nogach jest ograniczony ze względu na większe ryzyko zakrzepicy². U osób starszych z osteoporozą i kruchymi naczyniami ostrożności wymagają kręgosłup, żebra i okolice, w których łatwo o siniaki.

Przeczytaj: Bezpieczne techniki masażu dla osób starszych

Jak to wygląda w gabinecie?

W Sansarze masaże wykonują dwie fizjoterapeutki, Joanna i Karolina. Anatomia, w tym przebieg naczyń i nerwów, jest podstawą ich wykształcenia, więc omijanie stref ostrożności to dla nich odruch, a nie wyuczona lista. Jeśli w trakcie masażu poczujesz mrowienie, prąd czy zawroty głowy, powiedz od razu. Terapeutka zmieni miejsce lub technikę. Jeśli masz pytania o konkretny obszar, na przykład bolącą okolicę pachwiny czy dołu podkolanowego, zapytaj przed masażem. Czasem warto najpierw sprawdzić u lekarza, skąd ból się bierze.

Najważniejsze w trzech zdaniach

Przód szyi, pacha, wewnętrzna strona ramienia, zgięcie łokcia, pachwina, dół podkolanowy, okolica nerek, kręgosłup i oczy to miejsca, w których nie stosuje się mocnego ucisku. Napięcie odczuwane w tych okolicach masuje się w mięśniach obok, a nie w samej strefie. Mrowienie, prąd, ostry ból czy zawroty głowy w trakcie masażu to sygnał, żeby natychmiast zmienić miejsce.